«سوگند» تنها یک قربانی نیست؛ روایت تلخ جامعهای در گذار!
حرف شمال| در روزهای اخیر، رسانهها، شبکههای اجتماعی و مطبوعات کشور بهطور گسترده به خبری تلخ و تکاندهنده پرداختهاند؛ خبری که بار دیگر افکار عمومی را با یکی از عریانترین جلوههای خشونت خانوادگی مواجه کرده است:
«سوگند صیادی، دانشآموز شانزدهساله کرمانشاهی، به دست پدرش به قتل رسید.»
هر فرد و گروهی از زاویه دانش، تجربه و نگرش خود به تحلیل این حادثه پرداخته و ابعاد مختلف آن را بررسی کرده است. با این حال، برای دستیابی به تحلیلی عمیقتر، ضروری است این اتفاق را از دو منظر جامعهشناختی و روانشناختی بررسی کنیم؛ زیرا تقلیل چنین فاجعهای به یک اختلاف خانوادگی یا صرفاً یک رفتار فردی، ما را از شناخت ریشههای عمیقتر مسئله بازمیدارد.
از منظر جامعهشناختی، در این حادثه با سه متغیر اساسی مواجه هستیم:
متغیر نخست: دختری نوجوان که قربانی خشونت شده است.
متغیر دوم: پدری که به جای ایفای نقش حمایتی و تربیتی، مرتکب قتل فرزند خود شده است.
متغیر سوم: جامعهای که در میانه تحولات فرهنگی و اجتماعی، از الگوهای سنتی فاصله میگیرد و با ارزشها و مناسبات جدید مواجه میشود.
۱. دختران امروز؛ نسلی با جهانبینی متفاوت
دختری شانزدهساله که در فضای اجتماعی و فرهنگی امروز متولد شده و رشد کرده است، با نسلهای پیشین تفاوتهای جدی دارد. او در مدرسه، فضای مجازی و شبکههای اجتماعی با جهان متنوعی از اندیشهها، سبکهای زندگی و الگوهای رفتاری مواجه است.
بخش قابلتوجهی از نوجوانان امروز به نسل Z تعلق دارند؛ نسلی که در بسیاری از زمینهها، با الگوهای تربیتی سنتی فاصله گرفته و خواهان استقلال فردی، حق انتخاب، گفتوگو و مشارکت در تصمیمگیریهای مربوط به زندگی خود است.
برای این نسل، برخی مفاهیم و ارزشهای مورد تأکید نسلهای گذشته، دیگر همان معنای سابق را ندارند. حتی مفاهیمی مانند خانواده، احترام، اقتدار والدین و جایگاه سنت، در معرض بازتعریف قرار گرفتهاند.
این تفاوت نگرشی لزوماً به معنای بیاعتنایی نوجوانان به خانواده یا نفی ارزشهای اجتماعی نیست؛ بلکه نشاندهنده تغییر در شیوه فهم، پذیرش و بازتولید این ارزشهاست.
۲. پدران دیروز؛ اقتدار سنتی در برابر استقلال نسل جدید
متغیر دوم، پدری است که در فضای فرهنگی و اجتماعی متفاوتی رشد کرده و با مجموعهای از باورها، ارزشها و هنجارهای سنتی زندگی کرده است.
او ممکن است همچنان اعتبار اجتماعی خانواده، حفظ آبرو، اطاعت فرزندان و پایبندی به الگوهای سنتی را از مهمترین اصول زندگی بداند و تصور کند شیوه تربیتی و رفتاری خودش، بهترین الگوی ممکن برای فرزندانش است.
مسئله از جایی آغاز میشود که این نگرش با واقعیتهای نسل جدید مواجه میشود.
در چنین خانوادههایی، گاهی به جای گفتوگو، مونولوگ حاکم است؛ به جای تعامل، دستور صادر میشود و به جای اقناع، اطاعت مطالبه میشود.
خانواده به ساختاری سلسلهمراتبی و پادگانی تبدیل میشود که در آن، احترام نه از مسیر اعتماد و رابطه متقابل، بلکه از طریق اجبار و ترس مطالبه میشود.
در این الگو، فرزند فرصت چندانی برای بیان خواستهها، نگرانیها و تفاوتهای فکری خود ندارد.
اما باید به یک اصل اساسی توجه کرد: هیچ تفاوت نسلی، تعارض فرهنگی یا مسئلهای تحت عنوان حفظ آبرو و غیرت نمیتواند خشونت علیه فرزند را توجیه کند. خشونت و قتل، مسئولیت فرد مرتکب را از میان نمیبرد.
۳. جامعه در حال گذار؛ بستر تعارضها و تناقضها
متغیر سوم، جامعهای است که هر دو نسل در آن زندگی میکنند؛ جامعهای سرشار از تناقضها، تعارضها، مناقشات فرهنگی و تغییرات شتابان اجتماعی.
پرسش اساسی این است:
مهندسی فرهنگی و رفتاری چنین جامعهای بر عهده چه کسانی است؟
جامعهشناسان؟ نهادهای آموزشی و تربیتی؟ حاکمیت؟ نهادهای مذهبی؟ رسانهها؟ یا مجموعهای از عوامل آشکار و پنهان که هر روز بر رفتار و نگرش افراد جامعه تأثیر میگذارند؟
به باور نگارنده، جامعه ایران درگیر یک فرایند پیچیده گذار فرهنگی و اجتماعی است؛ گذاری که در برخی حوزهها از مناسبات سنتی به الگوهای مدرن و در برخی دیگر، از مدرنیته به سوی ویژگیهایی از جامعه پستمدرن حرکت میکند.
واقعیت این است که دورههای گذار، به دلیل تضعیف برخی هنجارهای پیشین و شکل نگرفتن کامل الگوهای جدید، میتوانند با هزینههای اجتماعی سنگینی همراه باشند.
در چنین شرایطی، پدیدههایی نظیر خودکشی، دیگرکشی، خشونتهای خانوادگی، انحرافات اجتماعی، انزوا، طلاق و اعتیاد ممکن است در کنار سایر مسائل اجتماعی نمود بیشتری پیدا کنند.
البته این پدیدهها را نمیتوان صرفاً محصول گذار اجتماعی دانست؛ بلکه باید مجموعهای از عوامل اقتصادی، فرهنگی، روانشناختی، نهادی و فردی را در شکلگیری آنها بررسی کرد.
۴. ضرورت تدوین منشور تربیتی برای جامعه در حال گذار
مهمترین مسئله، پذیرش واقعیت تغییرات اجتماعی است.
نهادهای مسئول تعلیم و تربیت باید بپذیرند که جامعه با شرایط جدیدی مواجه شده و نمیتوان با الگوهای تربیتی چند دهه گذشته، به مسائل و نیازهای نسل امروز پاسخ داد.
ضرورت دارد منشوری جامع برای تربیت در دوران گذار تدوین شود؛ منشوری که در آن، جامعهشناسان، روانشناسان، متخصصان تعلیم و تربیت و سیاستگذاران فرهنگی، با شناخت دقیق ویژگیهای دو نسل، به بازتعریف مناسبات تربیتی بپردازند.
باید عناصر مشترک و قابلپذیرش فرهنگ سنتی و ارزشهای جدید شناسایی و به شکلی بازترکیب شوند که هم هویت فرهنگی جامعه حفظ شود و هم استقلال، کرامت انسانی و نیازهای روانی و اجتماعی نسل جدید به رسمیت شناخته شود.
همچنین باید در شیوههای تربیتی، الگوهای تشویق، بازدارندگی و مواجهه با رفتارهای پرخطر بازنگری شود. تربیت مبتنی بر تهدید، تحقیر و تنبیه نهتنها کارآمد نیست، بلکه میتواند زمینهساز پنهانکاری، گسست عاطفی و تشدید تعارضهای خانوادگی شود.
۵. آموزشوپرورش؛ حلقه واسط خانواده و جامعه
پس از خانواده، آموزشوپرورش یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین نهادهای اجتماعی در شکلگیری شخصیت، هویت و رفتار دانشآموزان است.
دانشآموزان بخش قابلتوجهی از ساعات زندگی روزانه خود را در مدرسه سپری میکنند. بنابراین، معلمان، مدیران، مشاوران و سایر عوامل مدرسه باید علاوه بر دانش تخصصی، از آگاهی اجتماعی و شناخت کافی نسبت به تحولات نسلی برخوردار باشند.
مدرسه امروز نمیتواند صرفاً یک نهاد آموزشی به معنای انتقال محفوظات درسی باشد؛ بلکه باید محیطی برای یادگیری مهارتهای زندگی، گفتوگو، حل تعارض، مسئولیتپذیری، احترام متقابل و شناخت حقوق فردی و اجتماعی باشد.
یکی از چالشهای مهم جامعه ما، فاصله میان الگوهای تربیتی خانواده و مدرسه است.
وقتی دانشآموز در مدرسه با مفاهیمی مانند گفتوگو، مشارکت، استقلال فکری و حق انتخاب مواجه میشود، اما در محیط خانواده همچنان با اقتدارگرایی، تکصدایی و اطاعت بیچونوچرا روبهروست، زمینه شکلگیری تعارضهای عمیق نسلی فراهم میشود.
البته این شکاف بهتنهایی علت خشونت یا قتل نیست، اما میتواند یکی از زمینههای تشدید اختلافات و گسست ارتباطی میان والدین و فرزندان باشد.
از این رو، نزدیک کردن دو محیط خانواده و مدرسه و ایجاد زبان مشترک میان آنها، ضرورتی انکارناپذیر است.
۶. مسئولیت حاکمیت و رسانهها؛ ضرورت مداخله اجتماعی
حاکمیت، رسانههای جمعی، نهادهای فرهنگی و دستگاههای آموزشی مسئولیت دارند که به جای برخوردهای مقطعی و واکنشهای احساسی به حوادث تلخ، برای کاهش خشونت خانوادگی و پیشگیری از تکرار چنین فجایعی برنامهریزی کنند.
آموزش مهارتهای فرزندپروری، ترویج فرهنگ گفتوگو در خانواده، شناسایی خانوادههای پرخطر، تقویت نظام مشاوره و حمایت روانی و اجتماعی از نوجوانان و ایجاد سازوکارهای مؤثر برای گزارش و مداخله در موارد خشونت خانگی باید در اولویت قرار گیرد.
همچنین رسانهها باید از سطح بازتاب اخبار تلخ فراتر بروند و به جای تمرکز صرف بر حادثه، زمینههای اجتماعی، فرهنگی و روانشناختی آن را برای افکار عمومی روشن کنند.
سخن پایانی
سوگند را نباید صرفاً به عنوان یک قربانی در یک پرونده جنایی به خاطر سپرد. نام او باید یادآور یک مسئله بزرگتر اجتماعی باشد؛ مسئلهای که از شکاف نسلی، ناکارآمدی برخی الگوهای تربیتی، ضعف مهارتهای ارتباطی و ضرورت بازنگری در مناسبات خانواده و جامعه حکایت دارد.
اما در این میان، نباید یک حقیقت اساسی را فراموش کنیم: هیچ جامعهای حق ندارد هزینه تغییرات فرهنگی و اجتماعی خود را با جان دختران و فرزندانش بپردازد.
دوره گذار، هرچند ممکن است با تنش و تعارض همراه باشد، نباید به دوره عادیسازی خشونت تبدیل شود.
ما به خانوادههایی نیاز داریم که به جای کنترل فرزندان، با آنها گفتوگو کنند؛ به مدارسی نیاز داریم که علاوه بر آموزش، مهارت زیستن را بیاموزند و به سیاستگذاری اجتماعی نیاز داریم که واقعیتهای نسل جدید را بشناسد و برای آنها راهکار ارائه دهد.
اگر امروز نتوانیم میان خانواده، مدرسه و جامعه پیوندی آگاهانه و متناسب با تحولات زمانه برقرار کنیم، فردا باید نگران قربانیان دیگری باشیم؛ دخترانی که شاید نامشان سوگند نباشد، اما سرنوشتشان میتواند تکرار همان تراژدی تلخ باشد. سوگند آخرین قربانی نباشد.
سعید یزدانی
کارشناس اجتماعی
۲۶ آبان ۱۴۰۵
