«تیرِماسیزِه‌شو» جشنی به گستره حماسه آرش کمانگیر
مازندران که بخشی از تبرستان بزرگ محسوب می شود از جمله استان‌هایی است که آیین‌های موجود در این خطه از شمال ریشه در عمق تاریخ دارد و بعد از گذشت سده‌های مختلف همچنان مردم برای زنده نگه داشتن این آیین‌ها تلاش می‌کنند.
برخی از این مناسبت‌ها و جشن‌های آیینی به فراموشی سپرده شده‌اند و برخی دیگر هنوز زنده هستند «تیرماسیزه‌شو» در مازندران یکی از همین آیین‌های بومی است که چراغ آن هرچند کم‌سو و اندک، اما همچنان در برخی مناطق کوهستانی و روستایی این استان روشن است.
این آیین بومی و زیبای مازندرانی‌ها چند سال است که با تلاش برخی دغدغه‌مندان و اهالی فرهنگ و هنر بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. «تیرماسیزه‌شو» یا «لالِ‌شو» هر سال در ۱۲ آبان ماه مصادف با ۱۳ تیرماه تبری همراه با مراسم خاص لال‌بازی توسط جوانان برگزار می‌شود.
شب‌نشینی و تهیه خوراکی‌های بومی مانند نان محلی، بشت‌زیک، بادونه، حلوا، دشو و یک شیرینی ویژه این شب که «پیسِّه گِندِه» نام دارد، بخشی از سنت‌های این شب سنتی مازندرانی‌ها است. شبی که به بیان خاطرات و خوانش قصه برای کودکان می‌گذشت و در برخی مناطق استان نیز فال گردو و فال انار به برنامه‌های دورهمی‌ها پیوست می‌شد. فال ساده‌ای که بیشتر جنبه سرگرمی داشت؛ اگر گردو و انار سالم باشند خوش‌شانسی در پیش است.
اما مهم‌ترین بخش این مراسم سنتی، حضور شخصی به نام «لال» در خانه اهالی روستاها بود که با چند همراه و یک ترکه انار به منزل هم‌محلی‌هایش می‌رفت. همراهانش شعر ویژه این شب را می‌خواندند و «لال» هم تَرکه‌ای از درخت انار یا درخت توت که به آن «شیش» گفته می‌شود را به آرامی به سر اعضای خانواده می‌زد تا بلا از آن‌ها دور شود.
این جشن و آیین آن‌قدر بین مازندرانی‌ها پررنگ و برجسته بود که مانند مناسبت‌های ملی همچون نوروز برنامه‌های جنبی متعددی برای آن تدارک دیده می‌شودو برای نمونه تازه‌دامادها در این شب برای خانواده نوعروس‌ها هدیه می‌بردند و چشم‌روشنی می‌دادند.
یکی از مهم‌ترین منابعی که در آن‌ها از جشن تیرگان یاد شده مربوط به ابوریحان بیرونی است که در کتاب‌های «التفهیم» و «عناصرالباقیه» از این جشن تعریف حماسی دارد. این جشن نقاط مشترک زیادی با جشن تیرگان دارد در سیزدهمین روز از ماه تیر خورشیدی برای ستایش ۲ ایزد آب جشن برپا می‌شد.
پژوهشگران فرهنگ بومی تاکید دارند: این جشن بیشتر در نقاط کوهستانی آمل، سوادکوه، کوهستان‌های رامسر، تنکابن و چهاردانگه ساری برگزار می‌شد. کلیت جشن در این مناطق یکسان است، اما خرده‌تفاوت‌هایی نیز وجود دارد. مثلا مردم کوهستان‌های تنکابن بر این باورند که باید ۱۳ خوراکی در سفره دور همی این شب وجود داشته باشد.
حماسه آرش
پژوهشگران فرهنگ بومی نیز جشن تیره ماه سیزده‌شو، را یکی از جشن‌های مهم مازندران بیان می‌کنند و ت این جشن را به حماسه آرش کمانگیر نسبت می‌دهند که بر اساس تقویم رسمی در ۱۳ تیر خورشیدی برگزار می‌شود. آن‌ها در نگاه اسطوره‌شناسی به این جشن نگاه می‌کنند و آن را به درآمدن تیشتر یا طلوع ستاره نسبت می‌دهند
مهم‌ترین بخش «تیرماه‌سیزه‌شو» را آیین «لال شیش» بیان می‌کند و تاکید دارند: «لال شیش» چوب نازک از درخت تیر یا توت است که لال وقتی به خانه‌ها می‌رود به عنوان تبرک آرام به مردم می‌زند. به دختر دم بخت تا بختش باز شود یا به درخت نابارور تا باردهی داشته باشد.
پژوهشگران فرهنگ بومی با بیان این‌که این چوب نماد تیر آرش است، تاکید دارند: کسی که نقش لال را بازی می‌کند به یاد آرش که برای انجام آن کار مهم و تعیین مرز روزه سکوت گرفته بود ساکت می‌شود. به اصطلاح لال می‌شود. بنابراین می‌توانیم عنصر اصلی نمایش را با موضوع روزه سکوت آرش تطبیق دهیم. «لال» با پوشاندن و سیاه کردن چهره خود با شعرهایی که فردی به نام «لالِ مار» -مادرِ لال- می‌خواند در حالی که کیسه‌ای در دست دارد به در خانه‌ها می‌رود و صاحبخانه نیز به آن‌ها هدیه می‌دهد.
در هر نقطه از مازندران متناسب با نوع مواد اولیه خوراکی‌هایی برای این شب تهیه می‌کنند. از جمله گندم برشته، بادونه، بشت‌زیک، ماکِلمه، انواع میوه و تنقلات. اما مهم‌ترین خوراکی‌های این شب پیسّه گِنده، بادونه، بشت‌زیک و کماج است.
کارشناسان تاریخ تبرستان تاکید دارند فال‌هایی که در این شب مرسوم است، در غرب مازندران یک ظرف مسی را با آب چشمه‌های مختلف پر می‌کردند و داخل آن انگشتر و سنجاق می‌انداختند و به نام هر کسی از داخل ظرف مسی شیئی بیرون می‌آورند. یا فال سکه در پلو، فال حافظ و فال گردو. این شب‌نشینی‌ها همراه با موسیقی محلی، خاطره‌گویی، قصه‌گویی و امیری‌خوانی و لَلِـه‌وانوازی بود.
این کارشناساسان و پژوهشگر فرهنگ بومی، جشن تیرماه‌سیزه‌شو را یک رسم مهم فرهنگی چندهزارساله در مازندران توصیف می‌کند و می‌گویند: جشن تیرِماه سیزه‌شو به عنوان جشن ملی و جشن محلی مردم مازندران همچنان در برخی مناطق برگزار می‌شود. خوشبختانه برخی بچه‌های نسل جدید هم با این‌که در فضای مدرنیته قرار دارند همچنان این جشن را گرامی می‌دارند. اگر چه تغییراتی شکل گرفت که این موضوع طبیعی است، ولی این بهانه چندین هزار ساله باقی ماند و لازم است که بیشتر برای احیا و ترویج این بهانه‌های فرهنگی و مناسب و اصیل شادمانی گام برداشته شود.
مازندرانی‌ها در گذشته جشن‌های مختلفی داشتند که هر کدام به بهانه‌های گوناگون و با شیوه‌ها و اجزایی منحصربه‌فرد در نقاط مختلف این استان برگزار می‌شد. عید مردگان، ۲۶ عید ماه، جشن خرمن و چله‌شو تعدادی از این مناسبت‌ها و بهانه‌های دور هم بودن مازندرانی‌ها بود که در این میان تیرماسیزه‌شو اعتبار و جایگاه برجسته‌تری داشت.
در سال‌های اخیر و به ویژه یک دهه گذشته که برنامه‌هایی برای گرامیداشت روز و هفته مازندران در آبان تدارک دیده می‌شود، اهمیت به این جشن بیشتر از گذشته به چشم می‌آید و در برخی روستاها نیز برپایی این سنت اجتماعی بومی احیا شده است.
مطالب مرتبط
