کارخانهها در جستوجوی دستهای ماهر؛ بازار کار مازندران در بنبست مهارت و ماندگاری
حرف شمال؛ شیما جهانبخش| دستگاههای تولید آماده به کارند، ظرفیت کارخانهها برای توسعه اشتغال وجود دارد و در سوی دیگر، شمار زیادی از جوانان همچنان در جستوجوی کار هستند؛ اما در میانه این دو واقعیت، تناقضی نگرانکننده شکل گرفته است: کارخانههایی که نیروی کار میخواهند، اما نیروی ماهری برای بهکارگیری پیدا نمیکنند. اینجا مسأله فقط بیکاری نیست؛ سخن از بازاری است که در آن، مهارت با نیاز صنعت هممسیر نشده، دستمزد و شرایط اشتغال انگیزه ماندگاری را تضعیف کرده و مهاجرت نیروهای متخصص، جایگزینی سرمایه انسانی را دشوارتر ساخته است. مازندران امروز با پرسشی جدی روبهروست؛ وقتی فرصت شغلی وجود دارد، چرا نیروی کار مورد نیاز تولید در دسترس نیست؟
مسأله بازار کار مازندران را نمیتوان صرفاً با شمار فرصتهای شغلی یا تعداد افراد جویای کار سنجید. در لایه عمیقتر این بازار، شکافی وجود دارد که میان آنچه نظام آموزشی به نیروی انسانی ارائه میکند و آنچه واحدهای اقتصادی از مهارت و تخصص انتظار دارند، فاصله انداخته است. همین فاصله، در کنار شرایط نامناسب اشتغال، سطح دستمزدها، نبود امنیت شغلی و مهاجرت نیروهای باتجربه، تأمین و حفظ نیروی انسانی را به یکی از دغدغههای جدی بخش تولید استان تبدیل کرده است.
در چنین شرایطی، حتی وجود فرصتهای شغلی نیز لزوماً به معنای تأمین نیروی مورد نیاز صنایع نیست؛ زیرا بنگاههای اقتصادی به افرادی نیاز دارند که علاوه بر تحصیلات، از مهارت عملی، تجربه و توانایی لازم برای حضور مؤثر در محیط کار برخوردار باشند. از سوی دیگر، نیروی ماهر نیز زمانی در یک واحد تولیدی ماندگار میشود که اشتغال در آن، از نظر درآمد، امنیت و کیفیت شرایط کاری، چشمانداز قابل قبولی داشته باشد.
شکاف آموزش و صنعت؛ حلقه مفقوده بازار کار
«سیدعلیاصغر حسینیشیروانی»، مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی مازندران، با اشاره به دشواری تأمین نیروی انسانی در برخی واحدهای تولیدی استان به «ایران» میگوید: «این مشکل در بعضی واحدها به اندازهای جدی است که حتی جذب تعداد محدودی نیروی کار نیز بهسادگی امکانپذیر نیست. بهطور مثال، یک واحد تولیدی در قائمشهر برای جذب ۳۰ نفر با مشکل تأمین نیروی انسانی روبهرو شده است؛ موضوعی که نشان میدهد وجود فرصت شغلی بهتنهایی برای تأمین نیروی مورد نیاز تولید کافی نیست.»
ااو یکی از ریشههای این وضعیت را کمرنگ بودن آموزشهای مهارتی در نظام آموزشی کشور میداند و معتقد است: «آموزش مهارتهای مورد نیاز بازار کار باید از دوران مدرسه آغاز شود و در دانشگاه نیز ادامه پیدا کند. وقتی آموزشهای دانشگاهی و حتی سرفصلهای آموزشوپرورش با نیازهای واقعی محیط کار پیوند کافی نداشته باشند، بخشی از فارغالتحصیلان با وجود برخورداری از تحصیلات، آمادگی لازم برای ورود به مشاغل تخصصی را نخواهند داشت.»
به اعتقاد حسینیشیروانی، توسعه اقتصادی بدون سرمایهگذاری بر سرمایه انسانی نمیتواند به نتایج پایدار منجر شود. او با تأکید بر اهمیت آموزش و توانمندسازی نیروی کار میافزاید: «توسعه واحدهای تولیدی و افزایش ظرفیت اشتغال، بدون توجه به آموزش و توانمندسازی نیروی انسانی، نمیتواند به نتیجه مطلوبی برسد. به همین دلیل، تقویت فرهنگ مهارتآموزی و افزایش استقبال جوانان از مشاغل فنی باید در کنار برنامههای توسعه اشتغال دنبال شود.»
این اظهارات بار دیگر ضرورت بازنگری در پیوند میان آموزش و اشتغال را برجسته میکند؛ پیوندی که اگر از دوران تحصیل شکل نگیرد، فاصله میان مدرک دانشگاهی و توانایی مورد نیاز محیط کار در زمان ورود فارغالتحصیلان به بازار کار آشکار خواهد شد.
سالمندی جمعیت؛ فشار تازه بر آینده تولید
در کنار شکاف مهارتی، تحولات جمعیتی نیز چشمانداز تأمین نیروی انسانی را با چالشهای تازهای مواجه میکند. مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی مازندران، افزایش جمعیت سالمند و کاهش تعداد فرزندان در خانوادهها را از عواملی میداند که در سالهای آینده بر ترکیب جمعیتی و عرضه نیروی کار تأثیر خواهد گذاشت.
به گفته او، تغییر ساختار جمعیتی کشور میتواند تأمین نیروی انسانی مورد نیاز بخش تولید را دشوارتر کند؛ از اینرو، پیامدهای این روند باید از هماکنون در سیاستگذاریهای بازار کار مورد توجه قرار گیرد.
حسینیشیروانی همچنین با اشاره به محدودیت منابع تسهیلات اشتغالزایی و مشاغل خانگی، هدایت اعتبارات به سمت طرحهای دارای توجیه اقتصادی را ضروری میداند و میگوید: «در چنین شرایطی هدایت اعتبارات به سمت طرحهای دارای توجیه اقتصادی بسیار مهم است. در واقع هماهنگی دستگاههای اجرایی و بانکها در تخصیص منابع میتواند به اثربخشی بیشتر تسهیلات و پایداری فرصتهای شغلی ایجادشده کمک کند.»
مهاجرت متخصصان؛ فرسایش سرمایه انسانی صنعت
اما تمام ماجرا به ضعف آموزش و تغییرات جمعیتی محدود نمیشود. در شرایطی که صنایع برای تأمین نیروی ماهر با دشواری روبهرو هستند، خروج نیروهای متخصص و باتجربه نیز به یکی از نگرانیهای جدی فعالان اقتصادی تبدیل شده است؛ نیرویی که تربیت و کسب تجربه او سالها زمان برده، اما جایگزینیاش بهآسانی امکانپذیر نیست.
«سیدمجتبی رضوی»، رئیس خانه صنعت، معدن و تجارت مازندران، با اشاره به مشکلات دیرینه بخش صنعت استان، کمبود زمین و نیروی کار را دو چالش مهم واحدهای تولیدی میداند و به «ایران» میگوید: «آثار کمبود نیروی انسانی ممکن است در یک سال آینده بیشتر نمایان شود؛ زیرا از یک سو بخشی از نیروهای متخصص و ماهر به خارج از کشور مهاجرت میکنند و از سوی دیگر، فارغالتحصیلان دانشگاهی در مواردی مهارتهای مورد نیاز صنایع را در اختیار ندارند.»
او بخشی از مهاجرت نیروهای متخصص را ناشی از سیاستگذاریهای نادرست میداند و معتقد است: «وقتی زمینه مناسب برای فعالیت و ماندگاری نیروی ماهر فراهم نباشد، صنایع با دشواری بیشتری برای حفظ نیروهای باتجربه روبهرو میشوند.»
این روند، تنها به معنای خالی شدن چند موقعیت شغلی نیست؛ خروج نیروی متخصص از صنعت، در واقع از دست رفتن بخشی از تجربه انباشته، دانش فنی و مهارتهایی است که طی سالها فعالیت در محیط تولید شکل گرفتهاند. از همین رو، جایگزینی نیروی مهاجرتکرده، بهویژه در مشاغل تخصصی، فرایندی زمانبر و پرهزینه خواهد بود.
جایگزینی نیروی ماهر؛ هزینهای فراتر از استخدام
رئیس خانه صنعت، معدن و تجارت مازندران در توضیح دشواری جایگزینی نیروها، به تجربه برخی واحدهای صنعتی در بهکارگیری نیروی کار مهاجر اشاره میکند. از نگاه او، حمایتهای موجود و درآمدی که پس از وقوع حادثه در اختیار کارگر قرار میگیرد، لزوماً نمیتواند جایگزین درآمد و توان کاری ازدسترفته شود؛ به همین دلیل، مسئولیت کارفرما در زمینه ایمنی و حمایت از نیروی کار اهمیت زیادی دارد.
این موضوع نشان میدهد که تأمین نیروی انسانی صرفاً با استخدام افراد جدید پایان نمییابد. حفظ سلامت نیروی کار، ایجاد محیط ایمن و فراهم کردن شرایط مناسب فعالیت، بخشی از الزامات پایداری اشتغال و استمرار تولید است. در واقع، هرچه شرایط کاری نامطمئنتر باشد، امکان حفظ نیروهای باتجربه نیز کاهش پیدا میکند.
دستمزد و شرایط اشتغال؛ چرا نیروی ماهر ماندگار نمیشود؟
در کنار مشکلات آموزشی و مهاجرت، سطح دستمزد و شرایط کار نیز در معادله تأمین نیروی انسانی نقش تعیینکنندهای دارد. برخی کارگران از ترجیح نیروی کار ارزانتر در بعضی واحدهای تولیدی میگویند؛ موضوعی که به اعتقاد آنها میتواند انگیزه نیروهای ماهر را برای ادامه فعالیت کاهش دهد.
با این حال، مسأله را نباید به تقابل میان نیروی کار ایرانی و اتباع محدود کرد. آنچه در گفتههای کارگران و فعالان صنعت برجسته میشود، اهمیت هزینه نیروی انسانی، تناسب دستمزد با تخصص و کیفیت شرایطی است که کارفرما برای جذب و حفظ نیروی ماهر فراهم میکند.
کارگران نیز دشواریهای اقتصادی واحدهای تولیدی را نادیده نمیگیرند، اما تأکید دارند که استمرار فعالیت صنعت به نیروی کاری وابسته است که از نظر معیشتی و شغلی تأمین باشد. به بیان دیگر، کارخانه زمانی میتواند نیروی متخصص خود را حفظ کند که اشتغال در آن، از نظر درآمد و امنیت شغلی، به گزینهای قابل اتکا تبدیل شود.
در چنین وضعیتی، آموزش نیروی متخصص اگرچه ضرورتی انکارناپذیر است، اما بهتنهایی نمیتواند تضمینکننده تأمین نیروی انسانی صنایع باشد. نیرویی که برای کسب مهارت و تجربه سالها زمان صرف کرده، برای ماندن در محیط تولید به دستمزد متناسب با تخصص و ساعات کار، امنیت شغلی، امکان رفتوآمد، برخورداری از حمایتهای بیمهای و محیط کاری ایمن نیاز دارد.
تولید بدون نیروی ماهر؛ توسعهای که به مقصد نمیرسد
آنچه از کنار هم قرار گرفتن دیدگاه مسئولان، فعالان بخش خصوصی و کارگران برمیآید، نشان میدهد بحران تأمین نیروی ماهر در مازندران، مسألهای چندوجهی است که نمیتوان آن را تنها با افزایش ظرفیت دانشگاهها یا برگزاری دورههای مهارتآموزی حل کرد.
صنعت به نیرویی نیاز دارد که متناسب با فناوری و نیاز روز تولید آموزش دیده باشد؛ اما این آموزش زمانی به سرمایهای ماندگار برای اقتصاد تبدیل میشود که زمینه فعالیت، رشد و ماندگاری نیروی متخصص نیز فراهم باشد. از سوی دیگر، کارفرمایان برای حفظ نیروهای کارآمد باید بتوانند شرایطی فراهم کنند که اشتغال در بخش تولید از نظر اقتصادی و حرفهای برای نیروی کار جذابیت داشته باشد.
در نهایت، تناقض امروز بازار کار مازندران را باید در همین نقطه جستوجو کرد؛ جایی که فرصت شغلی وجود دارد، اما نیروی متناسب با آن پیدا نمیشود و نیروی ماهری هم که تربیت شده، گاه انگیزه یا امکان ماندن ندارد. عبور از این وضعیت، نیازمند پیوند دوباره میان نظام آموزشی، سیاستهای اشتغال و واقعیتهای اقتصادی واحدهای تولیدی است؛ زیرا کارخانهها تنها با دستگاه و سرمایه به حرکت درنمیآیند، بلکه این نیروی انسانی ماهر، برخوردار از امنیت و انگیزه است که چرخ تولید را به گردش درمیآورد.
